नॅनो डीएपी आणि नॅनो युरिया ही पारंपरिक खतांच्या तुलनेत कमी मात्रा, पानांद्वारे वापर आणि पोषकद्रव्यांचा अधिक लक्ष्यित वापर यासाठी चर्चेत आलेली आधुनिक खत तंत्रज्ञानाची उत्पादने आहेत. मात्र नॅनो खतांचा वापर म्हणजे शेतातील पारंपरिक खतांचा डोस मनमानीपणे बंद करणे असा अर्थ होत नाही. पिक, माती, वाढीची अवस्था आणि खताच्या लेबलवरील शिफारशी यांचा विचार करूनच त्यांचा वापर करणे महत्त्वाचे आहे.
नॅनो युरिया क्या है और इसमें क्या होता है
नॅनो युरिया हे नायट्रोजन पुरवणारे द्रवरूप खत आहे. उपलब्ध अधिकृत उत्पादन माहितीनुसार नॅनो युरिया प्लसमध्ये 4 टक्के एकूण नायट्रोजन द्रवाच्या प्रमाणानुसार असतो आणि नायट्रोजनचे अतिसूक्ष्म कण पाण्यात समान प्रमाणात विखुरलेले असतात. याचा वापर प्रामुख्याने पानांवर फवारणीच्या माध्यमातून केला जातो.
नायट्रोजन हे पिकाच्या हिरव्या वाढीसाठी, पानांची वाढ, प्रकाशसंश्लेषण आणि एकूण वनस्पती विकासासाठी महत्त्वाचे पोषकद्रव्य आहे. नॅनो युरियामध्ये नायट्रोजन सूक्ष्म कणांच्या स्वरूपात उपलब्ध असल्याने पिकाला पर्णीय फवारणीद्वारे पोषण देण्याचा उद्देश असतो.
मात्र नॅनो युरिया आणि सामान्य दाणेदार युरिया हे एकमेकांचे तंतोतंत पर्याय समजणे योग्य नाही. जमिनीतून दिले जाणारे नायट्रोजन आणि पानांवरून दिले जाणारे नायट्रोजन यांची भूमिका, उपलब्धता आणि वापरण्याची पद्धत वेगळी असते. त्यामुळे संपूर्ण नायट्रोजन व्यवस्थापन करताना माती परीक्षण आणि पिकाच्या शिफारशीनुसार खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
नॅनो डीएपी म्हणजे काय
नॅनो डीएपी हे नायट्रोजन आणि फॉस्फरस देणारे द्रवरूप नॅनो खत आहे. उपलब्ध उत्पादन माहितीनुसार त्यामध्ये 8 टक्के नायट्रोजन आणि 16 टक्के फॉस्फरस P2O5 या स्वरूपात असतो. त्यातील कण अतिसूक्ष्म असून उत्पादनाचा उपयोग पिकातील नायट्रोजन आणि फॉस्फरसची कमतरता भरून काढण्यासाठी केला जातो.
फॉस्फरस हे मुळांची वाढ, सुरुवातीचा वनस्पती विकास आणि ऊर्जा प्रक्रियांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. त्यामुळे पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीपासून पुढील विकासाच्या टप्प्यांपर्यंत फॉस्फरसची उपलब्धता महत्त्वाची असते.
नॅनो डीएपीचा वापर बियाणे प्रक्रिया आणि पर्णीय फवारणी अशा पद्धतींमध्ये केला जाऊ शकतो. उपलब्ध तांत्रिक माहितीत बियाणे प्रक्रिया तसेच पानांवरील फवारणीसाठी वेगवेगळे प्रमाण दिलेले आहे. त्यामुळे प्रत्येक पिकासाठी एकच मात्रा लागू होते असे समजणे चुकीचे ठरू शकते.
नॅनो युरिया आणि नॅनो डीएपीमध्ये नेमका फरक काय
दोन्ही उत्पादने नॅनो तंत्रज्ञानावर आधारित असली तरी त्यांचे पोषकद्रव्य वेगळे आहेत. नॅनो युरियाचा मुख्य उद्देश नायट्रोजन पुरवणे हा आहे, तर नॅनो डीएपीमधून नायट्रोजनसोबत फॉस्फरस मिळतो.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास नॅनो युरिया हे मुख्यतः नायट्रोजनसाठी आणि नॅनो डीएपी हे नायट्रोजन व फॉस्फरससाठी वापरले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्याने पिकाला नेमक्या कोणत्या पोषकद्रव्याची गरज आहे हे लक्षात घेऊन उत्पादन निवडले पाहिजे.
दोन्ही खतांचा उपयोग पिकाच्या गरजेनुसार पूरक पोषण देण्यासाठी केला जाऊ शकतो. परंतु नॅनो खत वापरले म्हणजे जमिनीतून दिले जाणारे सर्व पारंपरिक खत आपोआप बंद करता येते, असा सार्वत्रिक नियम नाही. कृषी संशोधनात नॅनो युरियाचा परिणाम पिक आणि ठिकाणानुसार बदलू शकतो असे आढळले आहे. काही परिस्थितींमध्ये पारंपरिक नायट्रोजनचा मोठा भाग नॅनो युरियाने बदलल्यास उत्पादनात घटही नोंदवली गेली आहे.
नॅनो खतांचा वापर कसा करावा
नॅनो खतांचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे योग्य पद्धतीने फवारणी करणे. पिकाच्या सक्रिय वाढीच्या अवस्थेत पानांवर समान प्रमाणात फवारणी होणे आवश्यक असते. फवारणी करताना उत्पादनाच्या सध्याच्या लेबलवरील मात्रा, पिकासाठी दिलेल्या शिफारशी आणि स्थानिक कृषी सल्ल्याला प्राधान्य द्यावे.
नॅनो डीएपीसाठी उपलब्ध तांत्रिक माहितीत काही पिकांमध्ये बियाणे प्रक्रियेसाठी आणि पर्णीय फवारणीसाठी वेगवेगळ्या मात्रा वापरल्या गेल्याचे दिसते. त्यामुळे बाटलीवरील शिफारस न पाहता अंदाजाने मात्रा ठरवणे टाळावे.
नॅनो युरियाच्या वापरासाठीही पिकाची अवस्था महत्त्वाची आहे. कृषी सल्ल्यांमध्ये सक्रिय वाढीच्या अवस्थांमध्ये पर्णीय फवारणीचा वापर सुचवला जातो. उदाहरणार्थ, काही पिकांसाठी नॅनो युरियाची फवारणी वाढीच्या विशिष्ट टप्प्यांवर करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.
फवारणी करताना पुढील बाबी विशेष लक्षात ठेवाव्यात:
- पिकासाठी आणि उत्पादनासाठी दिलेली सध्याची लेबल मात्रा तपासावी.
- फवारणी शक्यतो पानांवर समान कव्हरेज मिळेल अशा पद्धतीने करावी.
- अतिवृष्टीची शक्यता असताना फवारणी टाळावी, जेणेकरून द्रावण पानांवर टिकण्याची शक्यता राहील.
- नॅनो खताला पारंपरिक खतांचा पूर्ण पर्याय समजून जमिनीतील आवश्यक पोषकद्रव्यांचा डोस स्वतःहून बंद करू नये.
नॅनो युरिया आणि नॅनो डीएपी वापरताना कोणती काळजी घ्यावी
नॅनो खतांची जाहिरात किंवा केवळ उत्पादनाचे नाव पाहून अपेक्षित उत्पादनवाढ निश्चित मानणे योग्य नाही. शेतातील मातीचा प्रकार, उपलब्ध पोषकद्रव्ये, पिकाची जात, हवामान, सिंचन आणि आधीपासून दिलेले खत यावर परिणाम अवलंबून असतो.
कृषी तज्ज्ञांकडून सातत्याने संतुलित आणि माती परीक्षणावर आधारित खत व्यवस्थापन करण्यावर भर दिला जातो. नॅनो खतांचा वापरही याच व्यवस्थापनाचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.
नॅनो खत वापरताना काही मूलभूत चुका टाळणे गरजेचे आहे:
- एका पिकासाठी योग्य असलेली मात्रा दुसऱ्या पिकाला तशीच लागू करू नये.
- नॅनो युरिया वापरला म्हणून नायट्रोजनची गरज पूर्णपणे संपली असे गृहीत धरू नये.
- नॅनो डीएपी वापरला म्हणून जमिनीतील फॉस्फरसची गरज प्रत्येक परिस्थितीत पूर्ण झाली असे मानू नये.
- इतर खत किंवा कृषी रसायनांसोबत मिश्रण करण्यापूर्वी उत्पादनाच्या लेबलवरील सुसंगततेची माहिती तपासावी.
नॅनो खतांचा फायदा नेमका कुठे होऊ शकतो
नॅनो खतांचा मुख्य फायदा म्हणजे पोषकद्रव्ये कमी प्रमाणातील द्रवरूप उत्पादनातून पिकाच्या विशिष्ट भागावर, विशेषतः पानांवर, पोहोचवण्याची शक्यता. नॅनो डीएपीमध्ये नायट्रोजन आणि फॉस्फरस असतात, तर नॅनो युरिया नायट्रोजनचा स्रोत आहे. त्यामुळे योग्य परिस्थितीत पिकाच्या पोषण व्यवस्थापनाला पूरक मदत मिळू शकते.
परंतु नॅनो खतांचे फायदे सर्व पिकांमध्ये आणि सर्व शेतांमध्ये समान असतीलच असे नाही. उपलब्ध संशोधनामध्ये पिक आणि स्थानानुसार परिणाम बदलल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे केवळ नॅनो खताच्या वापरावर उत्पादनवाढ अवलंबून ठेवण्याऐवजी माती परीक्षण, संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य सिंचन आणि पिकाच्या अवस्थेनुसार पोषण देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
शेतकऱ्यांनी काय लक्षात ठेवावे
नॅनो युरिया आणि नॅनो डीएपी हे आधुनिक द्रवरूप खत तंत्रज्ञानातील महत्त्वाचे पर्याय आहेत. नॅनो युरिया मुख्यतः नायट्रोजनसाठी वापरला जातो, तर नॅनो डीएपी नायट्रोजन आणि फॉस्फरस पुरवतो. दोन्हींचा वापर पिकाच्या गरजेनुसार आणि योग्य वाढीच्या अवस्थेत करणे आवश्यक आहे.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे नॅनो खतांकडे चमत्कारिक उत्पादनवाढ देणारे उत्पादन म्हणून न पाहता संतुलित खत व्यवस्थापनातील पूरक साधन म्हणून पाहणे. पिकाला किती नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि इतर पोषकद्रव्ये आवश्यक आहेत हे माती परीक्षण आणि पिकाच्या शिफारशीवरून ठरवले तर खताचा वापर अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.
निष्कर्ष
नॅनो डीएपी आणि नॅनो युरिया यांचा वापर योग्य पद्धतीने केल्यास पिकाला पर्णीय पद्धतीने पोषकद्रव्ये देण्याचा आधुनिक पर्याय उपलब्ध होतो. नॅनो युरिया नायट्रोजनसाठी, तर नॅनो डीएपी नायट्रोजन आणि फॉस्फरससाठी उपयोगी आहे. मात्र दोन्ही खतांचा वापर करताना उत्पादनाच्या लेबलवरील मात्रा, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक कृषी शिफारशी यांना सर्वाधिक महत्त्व द्यावे.
नॅनो खतांचा वापर म्हणजे पारंपरिक खत व्यवस्थापन पूर्णपणे सोडणे नव्हे. योग्य माती परीक्षण, संतुलित खतांचा वापर आणि पिकाच्या गरजेनुसार नॅनो खतांचा पूरक वापर हीच अधिक सुरक्षित आणि शास्त्रीय पद्धत ठरते.
